معامله فضولی چیست؟


منظور از معامله ی فضولی چیست؟

بیع فضولی چیست و چه آثاری دارد؟

بیع فضولی چیست و چه آثاری دارد؟ قانون مدنی در مواد 247 تا 263 معاملات فضولی را مورد بحث قرار داده است و از جمله معاملات فضولی، بیع فضولی است. به موجب ماده 247 قانون مدنی: «معامله به مال غیر، جز به عنوان ولایت یا وصایت و یا وکالت نافذ نیست ولو اینکه صاحب مال باطناً راضی باشد. ولی اگر مالک یا قائم مقام او پس از وقوع معامله آن را اجازه نمود در این صورت معامله صحیح و نافذ می شود».

بیع فضولی بیعی است که کسی بدون داشتن سمت نمایندگی یا سمت ولایت و یا وصایت برای دیگری انجام بدهد. آن کس که بدون داشتن سمت های مذکور عقد بیع را منعقد می کند «فضول» و طرف معامله یا خریدار را «اصیل» و کسی را که بیع برای او انجام شده است را «غیر» یا مالک می نامند. فضول همان اعمال وکیل را برای مالک انجام می دهد بدون آن که از جانب او ماذون باشد. فضول معامله را در چهارچوب مقررات انجام می دهد ولی تحقق آن منوط به رفع نقص آن است و آن نقص «رضای» مالک است که باید به معاملات انجام شده ملحق شود. بنابراین با تنفیذ مالک، اقدامات فضول از تاریخ عقد و نیز آثار ناشی از آن برای مالک ایجاد التزام می کند.

بيع سلف يا سلم چیست؟

بيع محاباتی چیست؟

ماده 352 قانون مدنی مقرر می دارد: «بیع فضولی نافذ نیست مگر بعد از اجازه مالک، به طوری که در معاملات فضولی مذکور است». بر عکس در صورتی که مالک بیع فضولی را تنفیذ ننماید، با احکام مقرر در ماده های زیر مواجه می شویم:

ماده 261 همین قانون بیان می دارد: «در صورتی که مبیع فضولی به تصرف مشتری داده شود، هرگاه مالک معامله را اجازه نکرد مشتری نسبت به اصل مال و منافع مدتی که در تصرف او بوده ضامن است، اگر چه منافع را استیفا نکرده باشد و همچنین است نسبت به هر عیبی که در مدت تصرف مشتری حادث شده باشد». حکم مقرر در این ماده نشان می دهد که اصیل یا خریدار نسبت به مبیع که به تصرف او داده شده است ید ضمانی دارد و در حکم غاصب است.

ماده 262 قانون مذکور مقرر می دارد: «در مورد ماده قبل مشتری حق دارد که برای استرداد ثمن عیناً یا مثلاً یا قیمتاً به بایع فضولی رجوع کند». اعم از آنکه خریدار جاهل یا آگاه به بیع فضولی باشد. به هر صورت او حق دارد که برای اخذ ثمن به فروشنده مراجعه کند زیر اخذ ثمن از طرف فروشنده ایفای ناروا بوده است.

ماده 263 نیز بیان می دارد: «هرگاه مالک معامله را اجازه نکند و مشتری هم بر فضولی بودن آن جاهل باشد، حق دارد که برای ثمن و کلیه غرامات به بایع فضولی رجوع کند و در صورت عالم بودن فقط حق رجوع برای ثمن را خواهد داشت». بیع فضولی چیست

احسان نصوحی ارسال به ایمیل 20 خرداد 1394 آخرین بروزرسانی: 30 خرداد 1400

معامله فضولی چیست؟

معامله فضولی چیست

اگر مالی داشته اید که از خرید و فروش آن بی خبر بوده اید و شخصی دیگر بدون اطلاع و اجازه ی شما، مال شما را که ممکن است خانه یا هر شی دیگری باشد را فروخته است باید بدانید که این مال قابل برگشتن به شما هست یا اینکه آن مال، می تواند با اجازه شما برای خریدار شود.

به طور ساده معامله فضولی یعنی معامله بی اجازه از طرف شخص مالک.

برای اینکه این معامله مانند سایر معاملات دارای آثار قانونی شود؛ باید یک سری اقدامات انجام بگیرد که همه در این مطلب آورده شده است.

دسترسی آسان به مطلب

نتیجه ی معاملات در قانون ایران

صحت و اعتبار معاملات در قوانین ایران وابسته به شرایط و ضوابط مقرر در قانون مدنی می باشد. به عبارتی دیگر از نظر وضعیت تعهدات و معاملات بسته شده میان طرفین، نتیجه و وضعیت معامله را می توان به سه دسته ی صحیح، غیر نافذ و باطل تقسیم نمود که به آنها پرداخته خواهد شد.

تعهدی از منظر قانون مدنی صحیح می باشد که شرایط مندرج ماده ۱۹۰ قانون مدنی، از سوی هریک از طرفین آن رعایت شده باشد.

ماده ۱۹۰ قانون مدنی در این باره مقرر نموده است که؛ برای صحت هر معامله شرایط ذیل اساسی است:

۱) قصد طرفین و رضای آنها.

۲) اهلیت طرفین.

۳) موضوع معین که مورد معامله باشد.

۴) مشروعیت جهت معامله.

نتیجه ی معاملات در قانون ایران

در خصوص این ماده و تشریح و تبیین آن می بایست مقرر داشت که:

قصد و معامله فضولی چیست؟ رضایت هریک از طرفین معامله از مهم ترین ارکان معامله محسوب می شود که در صورت نبودن قصد و رضایت از انعقاد معامله از سوی هریک از طرفین به تنهایی، نتیجه تعهد و معامله ی صورت گرفته باطل خواهد بود.

منظور از اهلیت، توانایی و اختیار هریک از طرفین معامله به انجام معامله و تعهدات قانونی به وجود آمده می باشد.

برای مثال اشخاص صغیر، مجنون یا اشخاص ورشکسته که توانایی اداره اموال خود را دارا نمی باشند و از نظر قانونی فاقد اهلیت می باشند نمی توانند اقدام به انعقاد معامله نماید و معامله واقع شده صحیح نمی باشد.

منظور از جهت معامله نیز هدف از انعقاد معامله می باشد که درصورت نامشروع بودن آن، معامله باطل می باشد.

حال پس از آشنایی با شرایط عمومی صحت معاملات، در خصوص معاملات غیر نافذ باید بیان داشت که:

نبودن همه ی شرایطی که در ماده ۱۹۰ آورده شده است باعث باطل شدن معامله نمی شود بلکه آثار بعضی از آنها عدم نفوذ است که با اجازه بعدی مالک، معامله صحیح می باشد.

  • مثلا در خصوص نداشتن قصد در معامله، خب صرفا معامله باطل است اما نداشتن رضا چی؟

باید گفت خیر کسی که رضایت به انجام معامله نداشته با اجازه دادن و رضایت دادن به معامله صورت گرفته، معامله صحیح می باشد و به اصطلاح با تنفیذ مالک، معامله دارای آثار می گردد. بسیاری معامله ی فضولی را شبیه به بیماری می دانند که قابل درمان است

درمان در معامله ی فضولی رضایت بعدی مالک است که باعث خوب شدن و صحیح شدن معامله می شود.

نتیجه ی معاملات در قانون ایران

معامله ی فضولی چیست؟

یک اصل بدیهی و اساسی در بستن یک معامله بحث مالکیت اشخاص نسبت به تعهدی است که دارند. مثلا اگر شخص «الف» متعهد معامله فضولی چیست؟ می شود که ماشینی به «ب» بفروشد این ماشین باید در مالکیت «الف» باشد تا بتواند آنرا به «ب» منتقل کند.

همچنین شخص «ب» نیز باید مالک وجهی باشد که به «الف» می دهد به عبارتی دیگر چه فروشنده و چه خریدار مالی را که به موجب قرارداد متعهد به پرداخت آن در برابر طرف دیگر خود می شوند، می بایست مالک آن باشند یا از طرف مالک آن اجازه انعقاد معامله داشته باشند.

حال اگر شخصی بدون اجازه مالک اصلی، اقدام به انعقاد معامله نماید، از نظر حقوقی معامله ی منعقد شده، معامله ی فضولی بوده و صحت معامله ی واقع شده منوط به تائید و تنفیذ مالک اصلی مال می باشد.

در این باره ماده ۲۴۷ قانون مدنی مقرر نموده است که:

معامله به مال غیر جز به عنوان ولایت یا وصایت یا وکالت نافذ نیست ولو اینکه صاحب مال باطناً راضی باشد ولی اگر مالک یا قائم‌مقام او پس از وقوع معامله آن را اجازه نمود در این صورت معامله صحیح و نافذ می شود.

این نکته را نیز می بایست بیان نمود که؛ سکوت مالک حتی با حضور در مجلس عقد اجازه محسوب نمی شود.

معامله ی فضولی چیست؟

تائید و رد معامله ی فضولی توسط مالک

اجازه ی مالک مال برای معامله؛ هم با صحبت و گفتن ممکن است مانند اینکه بگوید من راضی به انعقاد این معامله هستم هم با رفتاری که حکایت از رضایتش کند مانند اینکه مال را خودش به خریدار تحویل دهد.

در خصوص رد کردن معامله فضولی نیز هم با لفظ و گفتن امکان پذیر است مانند اینکه بگوید من راضی نیستم هم با رفتار مثلا مالی که به صورت فضولی فروخته شده را به کس دیگری بدهد.

مطابق با ماده ۲۴۸ قانون مدنی:

اجازه مالک نسبت به معامله فضولی حاصل می شود به لفظ یا فعلی که دلالت بر امضاء عقد نماید.

در خصوص اعلام تنفیذ معامله با فعل می بایست بیان نمود که:

اگر مالک مال موضوع معامله را به خریدار تحویل دهد این موضوع را می توان از جمله موارد تنفیذ معامله از طریق فعل دانست.

ماده ۲۵۱ قانون مدنی:

رد معامله فضولی حاصل می شود به هر لفظ یا فعلی که دلالت بر عدم رضای به آن نماید.

تائید و رد معامله ی فضولی توسط مالک

انتقال مال فضولی توسط خریدار

امروزه بسیار با این موضوع روبه رو می باشیم که یک معامله ی فضولی منعقد شده است و خریدار در معامله با فرض اینکه معامله صحیح شکل گرفته است؛ اقدام به فروش آن به شخص دیگری می نماید و حتی ممکن است خریدار جدید نیز اقدام به فروش مال نماید و مال مورد نقل و انتقال مکرر قرار بگیرد.

در این باره ماده ۲۵۷ قانون مدنی مقرر می دارد که:

اگر عین مالی که موضوع معامله فضولی بوده است قبل از اینکه مالک معامله فضولی را اجازه یا رد کند؛ مورد معامله دیگر نیز واقع شود‌ مالک می تواند هر یک از معاملات را که بخواهد اجازه کند در این صورت هر یک را اجازه کرد معاملات بعد از آن نافذ و سابق بر آن باطل خواهد بود.

برای درک بهتر موضوع موضوع را با مثالی شرح خواهیم داد.

فرض کنید مال فضولی بدون تنفیذ مالک پنج بار انتقال یافته است.

یعنی خریدار اول مال را به خریدار دوم، خریدار دوم به خریدار سوم و… انتقال داده است.

حال مالک پس انتقال پنجم از انتقال مال خود مطلع می شود و فقط اقدام به تائید و تنفیذ معامله ی سوم می نماید.

در این صورت معاملات فضولی اول و دوم باطل بوده و معاملات سوم، چهارم و پنجم صحیح می باشد.

انتقال مال فضولی توسط خریدار

مسئولیت خریدار مال فضولی در برابر مالک اصلی مال

مالک اصلی مال پس از اطلاع از معامله همانطور که بیان شد می تواند اقدام به تائید یا رد معامله ی فضولی واقع شده بنماید.

در صورتی که اقدام به رد معامله ی فضولی نماید، هم خریدار و هم فروشنده که به صورت غیرقانونی و بدون رضایت خریدار اقدام به انعقاد معامله نموده است مسئول برگرداندن مال و خسارات وارده به مالک می باشند.

در این صورت اگر خریدار از فضولی بودن مال اطلاعی نداشته باشد، می توانند به جهت خسارات پرداختی به مالک، خسارات وارد شده به خود و همچنین بهای معامله به فروشنده فضولی مراجعه نماید.

اما در صورتی که خریدار از مالک نبودن فروشنده اطلاع داشته باشد، فقط صرفا می تواند برای پرداخت بهای پرداخته شده، به فروشنده فضولی مراجعه نماید.

مسئولیت فروشنده و خریدار در خصوص منافع مال

منافع به عبارت کلی بیانگر استفاده از اموال می باشد که در خصوص اموال مختلف متفاوت می باشد. برای مثال منافع در یک منزل مسکونی، سکونت، در یک زمین کشاورزی، برداشت محصول زمین می باشد.

حال در صورتی که مالک اصلی مال، معامله را رد کند؛ هم فروشنده و هم خریدار معامله ی فضولی، مسئول پرداخت منافع حاصل از مال فضولی می باشند.

و اما در صورتی که مالک معامله را تنفیذ کند (رضایت دهد)، باز هم فروشنده و خریدار علاوه بر پرداخت قیمت معامله به مالک، باید منافع حاصله از مال را که بر اساس میزان استفاده مشخص خواهد شد را از تاریخ انعقاد معامله فضولی تا تصرف و استفاده به مالک اصلی پرداخت نمایند.

مسئولیت فروشنده و خریدار در خصوص منافع مال

نتیجه گیری

اگر معامله ای انجام گیرد و مالک اصلی معامله از آن بی خبر باشد؛ در صورتی که آگاهی پیدا کرد و معامله را اجازه داد به اصطلاح تنفیذ کرد؛ معامله صحیح است و اگر معامله را اجازه نداد معامله رد می شود.

همچنین فروشنده و خریدار مسئول کلیه خسارات وارده به مال و همچنین منافع حاصله از مال به مالک خواهند بود.

سوالات متداول

منظور از معامله ی فضولی چیست؟

درصورت انتقال مال غیر توسط شخصی به شخص دیگری، بدون اخذ اجازه، یا وکالت و سمت از مالک اصلی مال، معامله ی منعقد شده، معامله فضولی بوده و تا تنفیذ و اعلام رضایت مالک، غیر نافذ می باشد.

درصورت عدم آگاهی خریدار از فضولی بودن مال آیا وی در برابر مالک اصلی مسئولیت معامله فضولی چیست؟ خواهد داشت؟

خریدار فضولی در هرحال در برابر مالک اصلی مال مسئول عین و منافع حاصله از مال می باشد. اما در صورت عدم آگاهی می تواند خسارات وارد شده به خود را از فروشنده فضولی مطالبه نماید.

درصورت انتقال مال فضولی توسط خریدار به شخص دیگری، وضعیت معامله ی صورت گرفته چگونه خواهد بود؟

درصورت انتقال مکرر مال به شخص دیگری، مالک پس از اطلاع از موضوع، هر معامله ای را که تائید نماید آن معامله و معامله بعد از او صحیح و معامله صورت گرفته قبل از آن باطل خواهد بود.

بطلان معامله به جهت فضولی بودن

بطلان معامله به جهت فضولی بودن

نوشته پیش رو توسط وکیل ملکی در خصوص بطلان معامله به جهت فضولی بودن برای آشنایی شما عزیزان تنظیم گردیده است. ابطال در لغت به معنی از درجه اعتبار سـاقط كـردن، نـابود كـردن و در اصطلاح حقوقی عبارت است از نابود كردن يک عمل يا واقعه حقوقي و هر چيـزي كه داراي ارزش حقوقي باشد.

به نظر دکتر کاتوزیان ابطال عقد « عبارت است از اينكه يک مقام قضايي نظر به كان لم يـكن بودن يک عقد بدهد و يا ذينفـع به دستاويـز به قانـون، مانند حق فسخ، عقـد مـوجـودي را از روز پيدايش آن كــان لــم يكـن گردانــد »

پس معامله قابـل ابطـال به معامله صحيحي اطلاق مي شود كه ممكن است در نتيجه اراده صريح يا ضـمني هـر يـک از طرفين معامله يا شخص ثالث يا به تقاضاي هر يک از ايشان و به موجب رأي دادگاه به معاملـه باطل تبديل شود . راي دادگاه ممكن است مستقيما ناظر بـر ابطـال معاملـه باشـد و يـا بطـلان معامله از آثار حكم قرار گيرد.

به دلیل اهمیت اقتصاد و منافع حاصل از آن در جوامع کنونی موضوع خرید و فروش ملک از مهم ترین فعالیت های اقتصادی به شمار می آید. همین امر موجب سوء استفاده برای برخی افراد در جامعه شده تا موقعیت های مناسبی را برای انجام تخلفات در این حوزه پیدا کنند تا از قانون سرپیچی کرده و موجب اختلالات اجتماعی گردند.

طبق قانون و تعهدات وضع شده هر فردی که مالک مالی از خود باشد می تواند در آن مال هرگونه تصرف قانونی انجام دهد. البته مالک هم می تواند به اشخاصی برای دخالت به امور مربوط به ملک و اموالش، وکالت دهد .

بنابراین نمی توان کار این افراد را غیر قانونی دانست. زیرا اجازه از طرف مالک را دارا هستند. اما اگر غیر از مالک کس دیگری این اجازه در اموال را بدهد و از طرف مالک هم اجازه نداشته باشد در صورت دخالت آن فرد ، فضول محسوب می شود لذا به این معامله، معامله فضولی گفته می شود.

نحوه طرح دعوای بطلان معامله به جهت فضولی بودن

اگر شخصی ﻏﻴﺮ از ﻣﺎلک، ﻣﺎل ﻣﺎﻟک را ﺑﺪون داﺷﺘﻦ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﻲ و اذن از ﻃﺮف ﻣﺎﻟﻚ ﺑﻔﺮوﺷﺪ اگر مالک مال قرارداد را تأیید و یا تنفیذ کند ، قرارداد معتبر و اگر آن را رد کند ، قرارداد باطل است.

اگر مالک مال پس از مطلع شدن قرارداد بخواهد نسبت به بطلان معامله به جهت فضولی بودن اقدام نماید، بدوا باید عدم رضایت خود را نسبت به قرارداد به طرفین طی اظهارنامه رسمی اعلام نماید و سپس دادخواست تأیید بطلان معامله به جهت فضولی بودن را مطرح کند.

نکته مهم : خواهان دعوا درپرونده بطلان معامله به جهت فضولی بودن ، مالک ملک است و خواندگان آن خریدار و فروشنده ملک می باشند. پس در تنظیم دادخواست باید به این نکته دقت نمایید.

cancel-transaction-due-prying

معامله فضولی چیست؟

معامله فضولی به معامله ای گفته می شود که شخصی که صاحب مال نیست و یا اینکه از طرف صاحب یا مالک آن، اجازه ندارد اقدامی به انجام یک عمل حقوقی نسبت به آن مال کند. اقدام حقوقی نسبت به مال به این معنی است که فضول با مال کاری کند که انجام آن فقط در زمینه اختیارات مالک است و اینکه او در انجام این کار بدون اجازه اقدام کرده است.

فضول کیست؟

به فردی که بدون اجازه و دخالت مالک، مال او را معامله کرده باشد فضول می گویند. در هر معامله فضولی سه نفر وجود دارند :

  1. مالک : کسی که قانونا ملک به او تعلق دارد.
  2. فضول : شخصی که بدون حق و اجازه ی، اقدام به انجام معامله نسبت به مال دیگری می کند.
  3. اصیل : کسی که شخص فضول با او معامله کرده است.

آثار معامله فضولی

همانطور که گفتیم معامله فضولی یک معامله غیر نافذ است. یعنی اینکه از نظر چهارچوب حقوقی و قوانین نیاز به تایید و تنفیذ مالک دارد تا دارای اعتبار گردد. لذا، نهایتا نتیجه معامله فضولی را مالک آن مشخص می نماید. مالک مختار است یا آن معامله را بپذیرد یا آن را رد نماید.

پذیرش معامله : مهم ترین و اولین اثر معامله فضولی پذیرش معامله از سوی مالک است. در صورت تایید و پذیرش معامله ، معامله صورت گرفته صحیح و معتبر خواهد بود.

رد معامله : رد مالک دومین اثر از آثار معامله فضولی است. مالک می تواند معامله فضولی را رد کند و به آثار آن نسبت به خودش پایان دهد و معامله خاتمه یابد.

نکته : برای مالک معامله مدت زمانی جهت رد یا تایید تعیین نشده است. از سوی دیگر اصیل هم تا وقتی که مالک تکلیف قرارداد را مشخص نکرده است حق فسخ آن را ندارد و باید به آن معامله پایبند باشد. اما در طول این مدت زمان که مالک در حال تصمیم گیری برای معامله است، اگر به اصیل ضرری از سمت معامله وارد شود، با اثبات آن می تواند معامله را فسخ کرده و به هم بزند.

اقاله قرارداد

حکم معامله فضولی

مطابق ماده ی ۲۴۷ قانون مدنی « معامله به مال غیر، جز به عنوان ولایت یا وصایت یا وکالت، نافذ نیست، ولو این که صاحب مال باطنا راضی باشد؛ ولی اگر مالک یا قائم مقام او پس از وقوع معامله آن را اجازه نمود در این صورت معامله صحیح و نافذ می شود».

معامله ی غیر نافذ یعنی اینکه در یکی از ارکان عقد یا معامله ای که قانون ذکر کرده نقص و خلل وجود دارد. هرچند که معامله باطل تلقی نمی گردد و لی صحیح هم تلقی نمی شود و در کل معامله صحیح هم نیست. اما اگر نقص معامله بر طرف شود معامله صحیح و کامل است.

لذا، در صورتیکه فضول بدون اطلاع مالک و یا رضایت آن اقدام به معامله کرده، معامله ذکر شده غیر نافذ است و تنها در صورت رضایت مالک است که صحیح و کامل می شود. این رضایت ذکر شده می تواند به صورت صحیح یا ضمنی باشد.

مطابق ماده 249 قانون مدنی «سکوت مالک ولو با حضور در مجلس عقد، اجازه محسوب نمی شود.» بنابراین ، رضای باطنی و سکوت مالک برای نفوذ معامله کافی نیست و رضای مالک باید به وسیله ای هر چند ضمنی اعلام شود.

مرجع صالح به رسیدگی بطلان معامله فضولی

مطابق رأی شماره ی ۵۱۹ مورخ ۱۳۹۱/۱۲/۸ شعبه ی ۳ دیوان عالی کشور در دعوی ابطال معامله ی مال غیر منقول با توجه به این که دعوی راجع به غیرمنقول است، در صلاحیت دادگاه محل وقوع مال غیرمنقول می باشد. بنابراین مرجع صالح برای رسیدگی به تایید و یا تنفیذ بطلان معامله فضولی دادگاه محل وقوع ملک می باشد.

نحوه اجرای رای بطلان فضولی

در پرونده تائید بطلان معامله به جهت فضولی بودن دادگاه فقط بطلان معامله را تایید می کند در واقع رای به بطلان معامله اعلامی بوده و نیاز به اجرا ندارد.

مستندات قانونی تایید بطلان معامله به جهت فضولی بودن

ماده ی ۲۴۷ قانون مدنی « معامله به مال غیر، جز به عنوان ولایت یا وصایت یا وکالت، نافذ نیست، ولو این که صاحب مال باطنا راضی باشد؛ ولی اگر مالک یا قائم مقام او پس از وقوع معامله آن را اجازه نمود. در این صورت معامله صحیح و نافذ می شود».

ماده ی ۳۰۴ قانون مدنی « اگر کسی که چیزی را من غیر حق، دریافت کرده است، خود را محق می دانسته؛ لیکن در واقع محق نبوده و آن چیز را فروخته باشد، معامله فضولی و تابع احکام مربوطه به آن خواهد بود».

ماده ی ۶۷۴ قانون مدنی« موکل باید تمام تعهداتی را که وکیل در حدود وکالت خود کرده است، انجام دهد. در مورد آن چه که در خارج از حدود وکالت انجام داده شده است، موکل هیچ گونه تعهد نخواهد داشت. مگر این که اعمال فضولی وکیل را صراحتا یا ضمنا اجازه کند».

آثار حقوقی معاملات فضولی

کسی که بدون داشتن نمایندگی و اذن، برای دیگری معامله‌ای تشکیل می‌دهد، در اصطلاح «فضول» نامیده شده، طرف معامله او را «اصیل» و شخص دیگری را که معامله برای او یا به مال او انجام شده است، «غیر» می‌گویند. معامله فضولی ممکن است به‌صورت تملیکی یا عهدی باشد. در معامله فضولی تملیکی، شخصی مال فردی را بدون اذن مالک به دیگری می‌فروشد. معامله فضولی عهدی نیز به این معنا است که شخص به حساب فرد دیگری متعهد می‌شود که عملی را برای طرف دیگر معامله انجام دهد.

وضعیت و آثار معامله فضولی قبل از اجازه یا رد

معامله فضولی پیش از آنکه از طرف مالک، تنفیذ یا رد شود، باطل نیست اما صحیح و معتبر نیز محسوب نمی‌شود بلکه یک عقد غیرنافذ است. قانونگذار در ماده 247 قانون مدنی می‌گوید «معامله به مال غیر، جز به عنوان ولایت یا وصایت یا وکالت، نافذ نیست؛ ولو اینکه صاحب مال باطناً راضی باشد اما اگر مالک یا قائم‌مقام او پس از وقوع معامله آن را اجازه کرد، در این صورت معامله، صحیح و نافذ می‌شود.» تنها اثری که می‌توان برای این نوع معامله شناخت، الزام اصیل به اجرای مفاد عقد، در صورت تنفیذ «غیر» است.

معامله‌ فضولی از جانب اصیل که اراده‌اش کامل بوده، عقدی لازم است. وضعیت عدم نفوذ معامله، تا زمانی که اجازه یا رد صادر نشده است، باقی خواهد بود. درماده 252 قانون مدنی آمده است «لازم نیست اجازه یا رد فوری باشد و اگر تأخیر موجب تضرر طرف اصیل باشد، مشارالیه می‌تواند معامله را به هم بزند.» وضعیت عدم نفوذ معامله فضولی حتی پس از مرگ غیر، نیز باقی خواهد ماند و مطابق ماده 253 قانون مدنی «در معامله‌ فضولی اگر مالک قبل از اجازه یا رد فوت کند، اجازه یا رد، با وارث است.» معامله فضولی از لحاظ تحلیل اراده شامل دو دسته است.

«معامل فضول» به نام و حساب مالک معامله می‌کند

در اینجا وضع «معامل فضول» همانند وکیلی است که از حدود اختیارات خویش خارج شده است. بر اساس ماده 674 قانون مدنی، «موکل باید تمام تعهداتی را که وکیل در حدود وکالت خود کرده است، انجام دهد. در مورد آنچه که در خارج از حدود وکالت انجام شده است، موکل هیچ‌گونه تعهد نخواهد داشت مگر اینکه اعمال فضولی وکیل را صراحتا یا ضمنا اجازه کند.»

بر اساس ماده 304 قانون مدنی، «اگر کسی که چیزی را مِن غیر حق دریافت کرده است، خود را محق می‌دانسته اما در واقع محق نبوده و آن چیز را فروخته باشد، معامله، فضولی و تابع احکام مربوط به آن خواهد بود.»

تعهد به نفع ثالث را نباید از مصادیق معاملات فضولی دانست زیرا در آن یکی از طرفین در برابر طرف دیگر، اقدام به انجام کاری از ناحیه ثالث را تعهد می‌کند. مثلا شخصی که می‌خواهد خانه‌ای برای دیگری بخرد، تعهد می‌کند که مالک را راضی می‌کنم تا خانه را به شما بفروشد بنابراین در تعهد به نفع ثالث به‌موجب قرارداد نه به موجب قانون، هیچ رابطه‌ای بین اصیل و ثالث نیست؛ در حالی که از مشخصات بارز معامله فضولی آن است که مالک بتواند با تنفیذ عمل فضولی، آن را به نفع خود نافذ کند.

وضعیت و آثار معامله پس از اجازه

هرگاه مالک، معامله فضولی را اجازه کند، معامله کامل شده و آثار حقوقی خود را خواهد داشت. قانونگذار در ماده 248 قانون مدنی بیان می‌کند «اجازه مالک نسبت به معامله فضولی، حاصل می‌شود به لفظ یا فعلی که دلالت بر امضای عقد کند.» مانند آن که مالک پس از وقوع معامله فضولی، مال مورد معامله را به اصیل تسلیم کند همچنین طبق ماده 249 قانون مدنی «سکوت مالک ولو با حضور در مجلس عقد، اجازه محسوب نمی‌شود.» هرگاه اصیل، ثمن معامله را به فضول پرداخت کرده باشد، مالک می‌تواند برای اخذ ثمن، به فضول یا اصیل مراجعه کند و چنانچه به اصیل مراجعه کند، اصیل خواهد توانست ثمن پرداختی به فضول را استرداد کند.

زمان پیدایش آثار قانونی

باید ببینیم عقد از چه زمانی آثار قانونی خود را خواهد داشت. ماده 258 قانون مدنی مقرر می‌دارد «نسبت به منافع مالی که مورد معامله فضولی بوده است و نیز نسبت به منافع حاصله از عوض آن، اجازه یا رد از روز عقد مؤثر خواهد بود.»

معاملات متعدد بر مال غیر

در صورتی که مال غیر، مورد معامله فضولی قرار گیرد و قبل معامله فضولی چیست؟ از آن که مالک آن را تنفیذ یا رد کند، معاملات دیگری نسبت به آن مال انجام شود، مالک مختار است هر یک از معاملات متوالی را اجازه دهد. در این صورت هر گاه مالک، نخستین معامله فضولی را اجازه کند، آن معامله و تمام معاملات بعدی نافذ می‌شود و اگر معامله اخیر تنفیذ شود، تمام معاملات قبلی باطل خواهد شد.

شرایط اجازه

برای آن که اجازه غیر، تأثیر کرده و معامله فضولی را کامل و نافذ کند، باید شرایطی داشته باشد که عبارت است از:

1- اجازه مالک در صورتی عقد را کامل می‌کند که مسبوق به رد نباشد؛ در غیر این صورت، معامله با رد قبلی باطل شده و اجازه بعدی نمی‌تواند به ماهیت حقوقی باطل‌شده اعتبار ببخشد.

2- اجازه باید در زمان اهلیت اجازه‌دهنده صادر شود. در صورتی که مالک هنگام اجازه، صغیر، مجنون یا سفیه باشد، اجازه بی‌تاثیر خواهد بود.

وضعیت و آثار معامله پس از رد

ممکن است مالک، معامله فضولی را رد کند. در این صورت عقد برای همیشه از بین می‌رود و هیچ‌گونه آثار حقوقی نخواهد داشت.

ماده 251 قانون مدنی در این باره می‌گوید: «رد معامله فضولی، به هر لفظ یا فعلی که بر عدم رضای به آن، دلالت کند، حاصل می‌شود.» بدیهی است رد مالک هنگامی عقد را باطل می‌کند که مبسوق به اجازه او نباشد.

در صورتی که فضول، مال مورد معامله را به اصیل تسلیم کرده باشد و آن مال نزد او موجود باشد، مالک خواهد توانست با رد معامله، به او مراجعه کرده و عین مال خود را استرداد کند. هرگاه مال مورد معامله، نزد اصیل تلف شده باشد، مالک بدل مال و نیز تمامی منافع و نمائات مال را از اصیل می‌گیرد؛ خواه آن منافع مورد استفاده قرار گرفته باشد یا خیر.

تعریف کاربردی معامله فضولی و مجازات آن در قانون مجازات اسلامی

معامله فضولی

معامله یک عمل حقوقی تَملیکی است. یعنی؛ امضای معامله باعث نقل و انتقال مالکیت مال موضوع آن می‌شود. نقل و انتقال مالکیت اموال به وسیله توافق میان خریدار و فروشنده تحقق پیدا می‌کند. شخصی می‌تواند این قرارداد را به عنوان فروشنده امضا کند که مالک مال انتقال یافته باشد. شخصی که نماینده قانونی مال منتقل شده است نیز می‌تواند معامله را امضا کند. معامله فضولی به معامله‌ای گفته می‌شود که توسط شخص دیگری غیر از مالک مال انتقال یافته یا نماینده قانونی او امضا شده است. به شخصی که این معامله را به عنوان فروشنده امضا می‌کند، فضول می‌گویند.

قانون گذار در معامله فضولی چیست؟ قانون مدنی از شرایط و آثار حقوقی توافق نامه‌ای که توسط فضول و برای نقل و انتقال مال متعلق به شخص دیگری امضا شده صحبت کرده است. در برخی موارد، امضای توافق نامه‌ تملیکی فضولی، جرم محسوب می‌شود و مجازات کیفری مرتکب آن را به دنبال دارد.

در ادامه این نوشته مهم‌ترین مباحث حقوقی و جزائی معامله فضولی چیست؟ معامله‌ای که توسط فضول امضا شده است را بررسی می‌کنیم.

معامله فضولی چیست با مثال

قانون گذار در قانون اساسی و قانون مدنی به اشخاص اجازه داده است که هر گونه تصرف قانونی و مشروعی را در اموال و دارایی ‌هایی خودشان اعمال کنند. نقل و انتقال مالکیت اموال و دارایی‌های متعلق به مالک نیز، یک تصرف قانونی به حساب می‌آید.

معامله باعث نقل و انتقال مالکیت یک مال می‌شود. شخصی می‌تواند یک مال را معامله کند که مالک قانونی آن باشد. شخصی که از مالک اجازه گرفته یا نماینده قانونی او است نیز از اختیار معامله مال متعلق به مالک، برخوردار می‌شود.

معامله‌ای که توسط فضول امضا شده باشد، یک توافق نامه تملیکی است که شخصی برای نقل و انتقال مالکیت مال متعلق به دیگری امضا می‌کند. به شخصی که مال متعلق به دیگری را بدون اجازه او می‌فروشد نیز فضول می‌گویند. برای مثال، فرزندی مال متعلق به پدرش را می‌فروشد در حالیکه از او اجازه نگرفته است. در این مثال، فرزندی که بدون اجازه مال پدرش را می‌فروشد، فضول است. بنابراین، معامله‌ای که توسط این فرزند امضا می‌شود نیز فضولی به حساب می‌آید.

تعریف دقیق و معرفی سه شخص مهم در این معامله

در مواقع زیادی درباره اشخاصی که در این معامله حضور دارند، سوالات متعددی پرسیده می‌شود همچنین بیشترین سوال این است که؛ اصیل در معامله فضولی چیست ؟ در ادامه، سه شخص حاضر در معامله‌ای که توسط فضول امضا شده است را معرفی می‌کنیم:

  1. فضول: فضول، فردی است که مال متعلق به دیگری را می‌فروشد؛
  2. اصیل: شخصی است که مال معامله شده را از فضول خریداری می‌کند؛
  3. مالک: شخصی است که مالکیت مال مورد معامله به او تعلق دارد.

سرنوشت معامله‌ای که توسط فضول امضا شده است به تصمیم مالک بستگی دارد. مالک می‌تواند معامله‌ای که توسط فضول امضا شده است را رد کند یا اجازه بدهد. اجازه معامله باعث صحیح و معتبر شدن آن می‌شود. توافق نامه‌ای که توسط فضول امضا شده و مالک آن را رد کرده است نیز باطل و بی ‌اثر خواهد شد.

اگر مالک، معامله‌ای که توسط فضول امضا شده است را رد کرده باشد، برای مطالبه خسارت‌های خودش می‌تواند به هر یک از فضول و اصیل یا هر دوی آن‌ها مراجعه کند. در اینجا اصیل در حکم غاصب است. اگر مالک به اصیل مراجعه کرد، اصیل باید تمام خسارت‌هایی که بر مالک و مال مورد معامله وارد شده است را جبران کنند. اصیل در صورتی می‌تواند برای مطالبه خسارت‌های خودش به فروشنده مراجعه کند که از فضول بودن او بی‌اطلاع باشد.

معامله فضولی کیفری است یا حقوقی

قانون گذار در قانون مدنی و قانون مجازات اسلامی از توافق نامه‌ای که توسط فضول امضا شده، صحبت کرده است. همچنین قانون گذار در قانون مدنی به جنبه حقوقی نقل و انتقال مالکیت مال متعلق به معامله فضولی چیست؟ غیر توجه می‌کند. در قانون مجازات اسلامی نیز برای نقل و انتقال مالکیت مال متعلق به غیر ضمانت اجرای کیفری تعیین می‌شود.

توافق نامه‌ای که توسط فضول امضا شده است، در صورتی ضمانت اجرای حقوقی دارد که او سوء نیت و قصد ارتکاب جرم نداشته باشد. ضمانت اجرای حقوقی که بر فضول تحمیل می‌شود، در فصل پجم قانون مدنی مشخص شده است. رسیدگی به دعاوی حقوقی در صلایت دادگاه عمومی حقوقی و شورای حل اختلاف است. بنابراین، اگر مالک بخواهد بر علیه فضول دعوی حقوقی اقامه کند باید به دادگاه عمومی حقوقی و شورای حل اختلاف محل اقامت او مراجعه کند.

در صورتی ضمانت اجرای کیفری به فضول تحمیل می‌شود که او سوء نیت داشته باشد. سوء نیت فضول باعث مجرم شناخته شدن او می‌شود. مجازاتی که بر فضول تحمیل خواهد شد در قانون مجازات اسلامی مشخص شده است. رسیدگی به شکایات کیفری که بر علیه فضول مطرح می‌شود نیز در صلاحیت دادگاه کیفری دو و دادسرای مرتبط با آن است. بنابراین، اگر مالک خواستار مجازات فضول باشد باید بر علیه او در دادگاه کیفری دو یا دادسرای مرتبط با آن، شکوائیه تنظیم کند.

مجازات معامله فضولی چیست ؟

ضمانت اجرای کیفری در صورتی به فضول تحمیل می‌شود که او سوء نیت داشته باشد. جرم انتقال مال غیر یکی از جرائم تعریف شده در نظام کیفری ایران است. فضول در صورتی به ارتکاب جرم انتقال مال غیر محکوم می‌شود که سوء نیت و قصد ضرر زدن به مالک را داشته باشد. ارکان این جرم و مجازات آن در قانون مجازات راجع به انتقال مال غیر (مصوب 1308) مشخص شده است. مطابق با ماده اول این قانون، شخصی که بدون مجوز قانونی و با سوء نیت، مالکیت عین یا منافع مال متعلق به غیر را به دیگری منتقل می‌کند، کلاهبردار محسوب می‌شود.

انتقال گیرنده‌ای که به عدم مالکیت انتقال دهنده آگاه است نیز، کلاهبردار خواهد بود. بنابراین، می‌توان گفت که مجازات فضولی که سوء نیت دارد، یک تا هفت سال حبس، جزای نقدی و بازگرداندن مال فروخته شده به مالک اصلی آن است. مطابق با قانون، مالک یک ماه فرصت دارد که برای انتقال گیرنده اظهار نامه ارسال کند. ابتدای مدت یک ماهه نیز از زمان اطلاع مالک محاسبه می‌شود. مالک با ارسال اظهار نامه به انتقال دهنده اطلاع می‌دهد که مالکیت مالی که فضول فروخته است به او (مالک) تعلق دارد. اگر مالک برای انتقال گیرنده اظهار نامه ارسال نکند به مجازات معاونت در کلاهبرداری محکوم می‌شود.

رسیدگی به جرم مجازات فروش مال غیر در صلاحیت دادگاه کیفری دو است و تحقیقات مقدماتی این جرم در دادسرایی انجام می‌شود که در معیت دادگاه کیفری دو قرار دارد.

منظور از معامله فضولی ملک مشاع چیست؟

ملک مشاع به ملکی گفته می‌شود که مالکیت آن به دو یا چند شخص تعلق دارد. ملک مشاع هنوز معامله فضولی چیست؟ میان شرکا تقسیم نشده است. بنابراین، مالکان ملک مشاع در جزء به جزء آن با یکدیگر شریک هستند. هر یک از شرکای ملک مشاع اجازه دارد که در سهم خودش هر گونه تصرف حقوقی را انجام دهد. شریکی که می‌خواهد در سهم خودش تصرف حقوقی کند، به کسب اجازه از سایر شرکا نیازی ندارد. نقل و انتقال مالکیت عین یا منافع سهم مشاع نیز یک تصرف حقوقی محسوب می‌شود. بنابراین، هر یک از شرکا می‌تواند مالکیت عین یا منافع سهم خودش را به دیگری منتقل کنند.

معامله فضولی ملک مشاع زمانی مطرح می‌شود که یکی از شرکا بیشتر از سهم خودش را به دیگری فروخته باشد. برای مثال، دو دانگ مالک مشاع متعلق به یکی از شرکا است اما او سه دانگ ملک مشاع را می‌فروشد.

اگر شریکی که مازاد از سهم خودش را به دیگری فروخته است در هنگام امضای معامله فضولی ملک مشاع سوء نیت داشته باشد به یک تا سه سال حبس و جزای نقدی محکوم شود.

معامله فضولی ملک مشاع در صورتی صحیح و معتبر می‌شود که سایر شرکا رضایت خودشان نسبت به امضای آن را اعلام کرده باشند. حتی اگر یکی از شرکا با امضای این معامله موافقت نکند باعث باطل شدن آن می‌شود.

لازم است بدانید که؛

در صورتی که می‌خواهید مال متعلق به دیگری را معامله کنید باید از شرایط قانونی لازم برخوردار باشید. اگر از شرایط قانونی لازم برای معامله مال متعلق به غیر برخوردار نباشید، مشکلات حقوقی زیادی برای شما ایجاد می‌شود. مالک مال حتی می‌تواند علیه شما شکایت کیفری نیز مطرح کند. بنابراین پیش از معامله مال غیر، باید با وکیل مشورت کنید. وکلایی که در تیم حقوقی رکلا حضور دارند خدمات مشاوره حقوقی تلفنی را در زمینه شرایط امضای معامله ارائه می‌دهند.



اشتراک گذاری

دیدگاه شما

اولین دیدگاه را شما ارسال نمایید.